Press "Enter" to skip to content

Bidden met de ogen open

Het is een doordeweekse dag. De kerk is zoals altijd open. Kaarsen branden en de geur van wierook prikkelt de neus. Het is een komen en gaan van mensen. Jong, oud, man, vrouw. Een kruis wordt geslagen en iedereen die binnenkomt, loopt richting de iconostase. De iconenwand waarachter de heilige rituelen voltrokken worden tijdens de diensten. Iconen worden gekust, een gebed wordt gepreveld en na een aantal minuten verlaat men de kerk weer.

Misschien wel het belangrijkste symbool voor de Orthodoxe wereld is het icoon. Niet alleen in kerken, maar ook in huiskamers en openbare gebouwen nemen deze vensters op de eeuwigheid een prominente plaats in. Voor veel westerlingen blijft het iets vreemds. Iconen botsen met onze beeldloze protestantse wereld.
Ondanks het feit dat ook de Orthodoxe kerk geworsteld heeft met de acceptatie van iconen (zie hiervoor een ander collegeblog), zijn ze nu niet meer weg te denken.

Een icoon is niet zomaar een schilderij. Het schilderen van een icoon is aan veel eisen gebonden en het proces is omgeven met rituelen en gebeden. In principe blijven de iconenschilders anoniem, want het gaat niet om de maker. Een andere werkelijkheid moet immers worden opgeroepen en het is die goddelijke werkelijkheid waar het icoon een venster op biedt.

Daarom is het perspectief van een icoon ook altijd omgekeerd. Wij kijken niet naar de icoon, maar de icoon kijkt naar ons. De lijnen lopen naar de kijker toe. God komt naar ons toe. Dat is het uitgangspunt. Een uitgangspunt ook in de interpretatie van veel bijbelse verhalen.

Het icoon dat hier afgebeeld is, weerspiegelt het overbekende verhaal van de barmhartige Samaritaan. Het verhaal van een man die geslagen en beroofd wordt. De priester en de Leviet bieden geen hulp, maar de vreemdeling, de Samaritaan, verbindt zijn wonden en brengt hem naar een herberg. In onze westerse traditie is het interpretatieframe de naastenliefde. Goed doen voor de ander, ook al is hij of zij een vreemdeling, wordt van ons gevraagd. Diaconie staat centraal in onze wereld.

De traditie van de Oosters Orthodoxie kent een andere invalshoek. De Samaritaan is Christus zelf. Hij geneest ons met olie (symbool van de zalving van de doop) of met wijn (Eucharistie) en hij brengt ons naar de kerk. De herberg waar we weer geheeld worden. De plek waar iets van de hemelse liturgie kan worden ervaren.

Westerlingen sluiten vaak de ogen wanneer ze bidden, wanneer ze naderen tot God. Orthodoxen bidden met de ogen open. De blik gevestigd op de vensters die ons uitnodigen om deel te nemen aan de hemelse liturgie, ook al is het soms maar voor even.

Om met de woorden van Thomas Merton te spreken: ‘Het is de taak van de iconenschilder onze ogen te openen voor de werkelijke aanwezigheid van het Koninkrijk in de wereld en ons eraan te herinneren dat, hoewel wij die wonderschone liturgie niet zien, als wij geloven in Christus onze Redder, wij in feite leven en aanbidden als ‘medeburgers van de engelen en heiligen, gebouwd op de hoeksteen met Christus.’

Beeld: Roemeens icoon (https://www.pemptousia.ro/)