Het Derde Rome

Beeld: Monomach-troon in de Uspenski Kathedraal, Moskou

“Ik zou nog enkele woorden willen zeggen over het bestaande orthodoxe rijk van onze meest doorluchtige, verheven heerser. Hij is op de hele aarde de enige keizer over de christenen (….), de bestuurder van de apostolische kerk die zich bevindt in de door God beschermde stad Moskou, in de heilige en roemvolle Uspenski-kerk (…) Want weet wel: alle christelijke rijken zijn vergaan en zijn samen overgegaan in het ene rijk van onze heerser, dat is het Russische rijk. Want twee Romes zijn gevallen maar het derde staat en het vierde zal er nooit meer zijn.”

Het zijn de woorden de monnik Filofei van Pskov (±1512) gericht aan deMoskouse grootvorst Vasilij III. Moskou is op dat moment bezig aan een opmars. Was ze in 1300 nog een kleine stadstaat, in enkele eeuwen groeit ze uit tot het grootste wereldrijk aller tijden.
Dit Russische rijk in opkomst heeft natuurlijk een verhaal nodig. Net als alle andere grote rijken in de geschiedenis, moet ze ergens op gegrondvest zijn. Stichtingsmythen zijn van alle tijden.
Het kan geen toeval zijn dat de opkomst van Moskou nauw samenvalt met de teloorgang van Byzantium, zo moet monnik Filofei hebben gedacht.
Het eerste christelijke rijk, het Romeinse rijk met als hoofdstad Rome, was in de 5e eeuw in handen gevallen van de barbaren. Dit rijk werd voortgezet in het oosten: Byzantium. Haar hoofdstad Constantinopel, het Tweede Rome, gold bijna 1000 jaar lang als het centrum van de christelijke wereld. In 1453 wordt Constantinopel onder de voet gelopen door de Ottomanen en komt er een einde aan dit orthodoxe rijk. Welke stad anders dan Moskou kan de rol van het Derde Rome overnemen? Is het Russische rijk in opkomst niet de laatste christelijke beschaving in de wildernis?

Om deze gedachte te onderstrepen zal halverwege de 16e eeuw Ivan IV, beter bekend als Ivan de Verschrikkelijke, ook de titel van tsaar – ceasar – aannemen. In de majesteitelijke Uspenski-kathedraal in het Kremlin laat hij zich als eerste tsaar van het Russische rijk kronen. Deze plek zal dan ook het centrum worden van het Derde Rome.
De stichtingsmythe wordt ondersteund door een troon die aan Ivan IV wordt geschonken, enkele jaren na zijn kroning tot ceasar. Deze troon, die bestemd was voor de tsaar om te bidden in de Uspenski kathedraal, is vernoemd naar de Russische vorst Vladimir Monomach. De zetel is versierd met afbeeldingen van de heldendaden van deze 12e eeuwse vorst uit Kiev. Eén paneel laat zien hoe Monomach de kroon ontvangt van de Byzantijnse keizer Monomachus. Voor Ivan IV en vele tsaren na hem, is het de bevestiging dat de Russische vorsten de ware erfgenamen zijn van de Byzantijnse keizers.

Het apocalyptische idee dat Moskou de laatste christelijke beschaving is in de wildernis verdwijnt langzamerhand na 1700. Tsaar Peter de Grote voert westerse hervormingen in en de kerk moet een toontje lager zingen.
Het is pas sinds enkele decennia, na de val van het communisme, dat Moskou weer als het Derde Rome wordt bestempeld. Dit nostalgisch idee wordt echter alleen benoemd in de ultranationalistische pers van Rusland. De term wordt gebruikt in de strijd tegen alles wat Westers is, maar daarover in het volgende blog meer.

Gerelateerde artikelen