Kiev

Gepubliceerdop mrt 4, 2022

Het Holenklooster van Kiev. Tekening van Abraham van Westerveldt (1651) (Bron: wikicommons))

Het is 6 januari 2019. Tijdens het orthodoxe kerstfeest in de Sophiakathedraal in Kiev overhandigt de patriarch van Constantinopel, Barthelomeus I, het onafhankelijkheidsdocument (de Tomos) aan de  Oekraïense patriarch. Een nieuwe kerk is geschapen en Rusland is woest.

Veel orthodoxe landen hebben autonome kerken. Ze zijn autocefaal. Landen als Rusland, Griekenland, Roemenië, Bulgarije en Servië hebben een eigen patriarchaat. Het lag voor de hand dat na de val van de Sovjet-Unie, het onafhankelijk geworden Oekraïne ook een eigen Oekraïens orthodoxe kerk zou krijgen met een eigen patriarchaat. Niets was minder waar. Hoewel er een eigen orthodoxe kerk werd gesticht, erkende niemand deze gemeenschap en bleef de orthodoxe kerk in de Oekraïne onder toezicht van het patriarchaat van Moskou. Tot 2019.
De erkenning van de Oekraïens orthodoxe kerk heeft ertoe geleid dat Moskou het contact heeft verbroken met de andere orthodoxe landen. Een schisma in de orthodoxe wereld is een feit. Op dit moment bestaan er dan ook twee orthodoxe gemeenschappen in de Oekraïne naast elkaar. Dat Moskou zo fel gekant is tegen een onafhankelijke orthodoxe kerk in Oekraïne heeft niet alleen geopolitieke redenen. De identiteit van Rusland staat op het spel.

We schrijven het jaar 988. In Kiev laat  de prins van het rijk Kiev-Rus, Vladimir de Grote, zich dopen. Het Kievse rijk was een losse federatie van Oost-Slavische, Baltische en Finse volken in Oost-Europa van het einde van de 9e tot het midden van de 13e eeuw. Het geldt als voorloper van het huidige Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland en had als hoofdstad Kiev.
Het verhaal gaat dat Vladimir de Grote boden liet sturen naar verschillende religieuze centra om te zien welke religie de beste was. De gezanten die Constantinopel hadden bezocht, waren vol lof over de schoonheid van de liturgie die ze hadden ervaren in de Hagia Sophia. Deze religie met al haar pracht en praal moest wel hemelse goedkeuring hebben. En zo koos Vladimir de Grote voor de Byzantijnse religie. Dat de werkelijke reden voor de keuze van de orthodoxie veel aardser en platter was, laten we in deze blog maar even achterwege. Feit is dat binnen afzienbare tijd het hele Kievse rijk de orthodoxe religie aanhing.

Eén van de oudste kloosters in Kiev werd gebouwd enkele decennia na de doop van Vladimir de Grote. Het Kievo Pechervska Lavra, zoals het klooster formeel heet, kent 24 hectare vol kloosters, kerken, ondergrondse gangen, belangrijke heiligdommen en musea. Het is één van de vier belangrijkste religieuze centra van de Russisch-Orthodoxe Kerk. In Nederland staat het bekend als het Holenklooster vanwege het grottenstelsel van 30 km lengte. Hier hebben honderden monniken een laatste rustplaats hebben gevonden.

Vandaag de dag zetelt de Oekraïens orthodoxe kerk, patriarchaat Moskou in dit klooster. De Russen zullen dit heilige monument, deze bakermat van haar eigen religieuze identiteit, dan ook nooit opgeven.  
Identiteit en religie. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar worden problematisch wanneer ze gekoppeld worden aan politieke doeleinden.