De keuze van Rome

Gepubliceerdop mrt 11, 2022

Deel van de muurmozaïeken van het zuidelijke schip in Sant’Apollinare Nuovo, Ravenna, Italië
Beeld Wikimedia Commons / José Luiz Bernardes Ribeiro

Een crisis kan allesbepalend zijn voor de loop van de geschiedenis. Het is het begin van de Middeleeuwen. Rome is gevallen en onder de voet gelopen door Germaanse stammen. De kerk van Rome staat op een kruispunt. Gaat ze samenwerken met de barbaren, zoekt ze haar heil bij de Byzantijnen of kiest ze haar eigen weg.

Het is een roerige tijd in de regio die we nu kennen als Italië. Rome was geplunderd en er was niets meer over van het West-Romeinse Rijk. Aan het einde van de 5e eeuw vielen de Ostrogoten onder leiding van Theodorik de Grote Italië binnen en werd Ravenna tot hoofdstad gekozen.
Anders dan we vaak denken, waren die barbaren christelijk. Zo ook de Ostrogoten. Ze geloofden in God en zagen Christus als verlosser. Maar Jezus was in hun visie bovenal mens en niet gelijk aan God. De Ostrogoten waren evenals vele andere ‘barbaren’ Ariaanse christenen (zie het collegeblog De klap van Sinterklaas).
Zoals een groot leider betaamt, liet Theodorik dan ook een kerk bouwen in zijn hoofdstad. Deze Christus Verlosser basiliek werd versierd met prachtige mozaïeken die het leven van Jezus uitbeelden. En opvallend daarbij is dat Jezus eerst afgebeeld wordt als jonge man en later als een man met een baard. Hij wordt ouder, hij is een mens.

De kerk van Rome moest op haar beurt positie bepalen. Ging ze zich verbinden met deze Ariaanse vorm van het christendom, een visie die duidelijk veroordeeld was op het concilie van Nicea in de vierde eeuw, of zocht ze haar heil in Constantinopel. De nieuwe keizer aldaar, Justinianus (u weet wel, die de Hagia Sophia had laten bouwen), had er geen geheim van gemaakt dat hij het Romeinse rijk weer in ere wilde herstellen. Justinianus veroverde na de dood van Theodorik de Grote dan ook het oostelijke deel van Italië, waaronder Ravenna.

De kerk van Rome, de Latijnse kerk, besloot echter haar eigen weg te gaan. Had Rome immers niet de belangrijkste bisschop gehad? Had zij niet de sleutels van het koninkrijk der hemelen in handen? De Latijnse kerk besloot alleen verder te gaan onder leiding van de paus. Met behulp van de  Romeinse aristocratie (of wat er van over was) wist de kerk het machtsvacuüm op te vullen dat was ontstaan na de inval van de Germaanse stammen. Ooit heerste de aristocratie over het rijk, nu over de kerk. Ze werden bisschoppen.

De Byzantijnen moesten zich uiteindelijk terugtrekken uit Italië en ook de herinneringen aan de Ariaanse kerk werden weggevaagd. De kerk van Theodorik de Grote in Ravenna kreeg een nieuwe naam –  Sant’Apollinare Nuovo – en de Katholieke censuur deed de rest. De mozaïeken waarop de Ariaanse koning Theodorik de Grote stond afgebeeld, werden verwijderd. Waar hij eens stond, onder ‘Palatium’ (paleis), zijn nu alleen maar goudkleurige mozaïeken zichtbaar. Ook zijn hovelingen zijn verborgen achter gordijnen. Maar de wegwerking is niet helemaal gelukt. Op enkele zuilen zien we nog handen en vingers. Stille getuigen van het Ariaanse christendom dat ons continent gekleurd zou kunnen hebben. De geschiedenis heeft anders beslist.