????????????????????????????????????????

Godsoordeel

Gepubliceerdop apr 22, 2022

Pieterskerk Utrecht, eind 19e eeuw. Bron: https://pieterskerk-utrecht.nl/informatie/historie/

Paasmorgen 1076. De keizer van het Heilige Roomse Rijk, Hendrik IV, is op bezoek in Utrecht. Samen met bisschop Willem wil hij het Paasfeest vieren in de Pieterskerk. Een bericht van de paus lijkt echter roet in het eten te gooien. De keizer is door de paus in de ban gedaan. Hendrik IV is woedend. Hij beveelt bisschop Willem om de paus, Gregorius VII, te excommuniceren. En zo geschiedde. Dezelfde avond slaat de bliksem in de Pieterskerk en breekt er brand uit. Een godsoordeel…

Dat wij in West-Europa een strikte scheiding hebben aangebracht tussen kerk en staat, is niet zonder slag of stoot gegaan. De Franse Revolutie eind 18e eeuw lijkt het begin van het einde in te luiden van de dominante invloed van de kerk in het publieke domein, maar eeuwen daarvoor al stonden de paus en de keizer op gespannen voet met elkaar.

Het Heilige Roomse Rijk dat eeuwenlang grote delen van West-Europa omspande, werd geregeerd door de keizer en zijn prins-bisschoppen. Deze prins-bisschoppen hadden niet alleen de taak om over het zielenheil van de onderdanen te waken, maar bovenal ook om wereldlijk gezag uit te oefenen in hun gebied. Ze waren daarmee belangrijke en invloedrijke personen in het Heilige Roomse Rijk. Illustratief is het dan ook dat het paleis (palts) van de prins-bisschop in Utrecht precies stond op de grens van de geestelijke immuniteit (het gebied waar alleen het kerkelijk recht gold), tussen het Domplein en de Oudegracht. Vanuit zijn paleis had de prins-bisschop zicht op de geestelijkheid en de wereld.

Voor de keizer was het dan ook een vanzelfsprekendheid dat hij de bisschoppen benoemde, omdat ze zo’n belangrijke functie hadden in het rijk. Bisschoppen die natuurlijk loyaal moesten zijn aan de keizer.
Dat de paus hier anders over dacht zal niet verbazen. Het was voor hem een gruwel dat hij geen zeggenschap had over de benoeming van de bisschoppen. De kerk moest onafhankelijk van de keizer kunnen opereren. Een opvatting die haaks staat op die andere grote christelijke traditie in Europa, de Orthodoxie . De strijd tussen de paus en de keizer – de Investituurstrijd – was begonnen.

Zo komt het dat de Pieterskerk in Utrecht even onderdeel wordt van de wereldpolitiek. In 1075 had paus Gregorius VII enkele hervormingen doorgevoerd, met als uitgangspunt dat de Roomse kerk door God zelf is gesticht en dat de paus de enige universele heerser op aarde is. Daarom is hij ook de enige die bisschoppen kan benoemen of afzetten.
Hendrik IV is weinig onder de indruk. Ondanks het feit dat de paus zojuist een nieuwe bisschop had aangewezen voor Milaan, benoemt Hendrik IV daar zijn eigen bisschop. De paus is woest.

De excommunicatie van Hendrik IV door de paus viel in goede aarde bij vele prinsen in het Heilige Roomse Rijk. Een rebellie was begonnen en uiteindelijk trok Hendrik IV aan het kortste eind. Hij moest de gang naar Canossa maken waar hij werd vernederd door de paus. De paus had de eerste slag gewonnen. Langzamerhand werd de kerk van de staat gescheiden.