Het Westerse denken en de liefde

Gepubliceerdop mei 6, 2022

Abelard en Heloïse monument op Père Lachaise (1814)

Nihil credendum nisi prius intellectum – eerst begrijpen, daarna geloven (Abelard).

Het is misschien wel de bekendste liefdesgeschiedenis uit de Middeleeuwen: de tragische liefde tussen de befaamde geleerde Peter Abelard en de jonge erudiete en mooie Heloïse.
Duizenden studenten uit heel Frankrijk woonden de colleges van Abelard bij. Hij overtrof zijn eigen leermeesters in het debat, stichtte zijn eigen scholen en was daarnaast ook nog een veelzijdig dichter en musicus. Hij had grootse ambities, maar de liefde had andere plannen met hem.

We schrijven de overgang naar de 12e eeuw. In Europa lijkt het steeds beter te gaan. Zowel in economisch als in cultureel opzicht. Steden komen op en de eerste universiteiten worden gesticht in Italië. Deze bestonden al in de islamitische wereld en enkele Italiaanse steden kopiëren dit concept. Op deze universiteiten wordt het recht bestudeerd, maar in landen als Frankrijk komen er kathedraalscholen, waar de bestudering van de bijbel centraal staat. De overdracht van de cultuur is daarmee niet meer alleen voorbehouden aan de kloosters.

Het is in één van die kathedraalscholen in Parijs, waar de bijbel voor het eerst als een academische tekst wordt bestudeerd. Tot de 12e eeuw wordt de bijbel gezien en benaderd als een heilig boek, maar daar komt verandering in. Theologie doet haar intrede. Een term die voor het eerst wordt gebruikt door Peter Abelard. Hij staat aan de basis van de zogeheten Scholastiek. Een combinatie van filosofie en theologie, waarbij het logisch redeneren centraal staat. Het heldere denken vormt de basis voor de zoektocht naar waarheid. “door te twijfelen komen we tot onderzoek, en door onderzoek bereiken we de waarheid” (Abelard).

Het is deze traditie die bepalend wordt voor het Westerse denken. Het is de lange opmaat naar de Renaissance en de Verlichting. Het is een traditie die tot veel discussie leidt. De menselijke rede wordt op een voetstuk geplaatst en de basisbeginselen van het christelijke geloof moeten de toets van de rede doorstaan. Voor geestelijken die niet twijfelden aan de traditie en voor wie het geloof een meer mystieke basis had, zoals Bernardus van Clairvaux, was het vloeken in de kerk. Hij was wars van wijsgerige haarkloverijen en had als mysticus de heiligheid van de katholieke kerk voor ogen.

Het zal een eeuwenlange strijd zijn tussen enerzijds de analytische theologie, die religie op een objectieve manier probeert te benaderen en de meer affectieve theologie waar persoonlijk geloof, gebed en mystiek centraal staan. Een strijd die verenigd wordt in de persoon van Abelard zelf.
Nadat de geheime affaire met Heloïse openbaar wordt, haalt hij de woede van Heloïses oom op de hals. Abelard wordt gecastreerd en uit schaamte trekt hij zich terug in het klooster. Ook Heloïse wordt non. Ze zullen elkaar niet meer zien, maar hun liefdesbrieven hebben geschiedenis geschreven. Heloïse wordt na haar dood begraven onder het stoffelijk overschot van Abelard. Eeuwen later zal hun graf overgeplaatst worden naar Parijs, waar het een bedevaartsoord wordt voor jonge geliefden. Uiteindelijk is het de liefde die overwint.