Humilitate

Eerste strofes van het Zonnelied van Franciscus. Reproductie van de Codice 338, f.f. 33r – 34r, sec. XIII – Biblioteca del Sacro Convento

Altissimu onnipotente bon signore – Allerhoogste, almachtige goede Heer. Zo begint het Zonnelied van Franciscus van Assisi. Zijn leven is bijna ten einde. Een paar maanden eerder kreeg hij tijdens een intensieve vastenperiode in de Apennijnen op wonderbaarlijke wijze de stigmata – de vijf wondtekenen van Christus. Hij is zo goed als blind en ondanks de duisternis om hem heen en zijn armoedige staat, bezingt hij God, de elementen en de hele schepping.

Aan het begin van de 13e eeuw is de kerk in het Westen op haar hoogtepunt. Het pausdom is in handen van één van de machtigste pausen uit de geschiedenis, Innocentius III. Hij vult het politieke machtsvacuüm op in Europa en hij organiseert de vierde kruistocht die eindigt in de plundering en inname van Constantinopel. Voor enkele decennia worden Oost en West door geweld herenigd, hoewel de kruisvaarders nooit het hele Byzantijnse Rijk in handen hebben gekregen.

Misschien wel de belangrijkste triomf van Innocentius III was het Vierde Lateraans Concilie. Zo’n 1500 bisschoppen en abten, maar ook wereldlijke gezagsdragers kwamen samen in het jaar 1215. De eenheid van het geloof en de structuur van de kerk worden verstevigd. Corruptie wordt aangepakt en het celibaat wordt weer afgedwongen – niet alleen omwille van theologische redenen, maar ook om te zorgen dat de erfenissen van overleden priesters ten gunste komen aan de kerk.

Daarnaast doet het begrip ‘transsubstantiatie’ zijn intrede. Voor vele niet-gelovigen en protestanten is het een bizarre leer; de idee dat tijdens de consecratie in de eucharistieviering het brood en de wijn daadwerkelijk veranderen in het Lichaam en Bloed van Jezus Christus.
Het idee van de transsubstantiatie is gestoeld op de herontdekking van de filosofie van Aristoteles. Kort gezegd stelt Aristoteles dat ieder ding een wezen (substantie) heeft en daarnaast niet-wezenlijke eigenschappen. Toegepast op het brood en de wijn dat gebruikt wordt in de eucharistie, betekent het dat tijdens de consecratie de uiterlijke eigenschappen van brood en wijn hetzelfde blijven, maar dat de essentie, het wezen, wordt veranderd in het Lichaam en Bloed van Jezus Christus.

Te midden van deze theologische uiteenzettingen en het machtsvertoon van de westerse kerk, ontspringt de orde van de Franciscanen. De welgestelde Franciscus krijgt een visioen om de kerk te herstellen. Hij breekt met zijn rijke familie en start een beweging die armoede en kuisheid centraal stelt. Hoewel deze beweging van Franciscus, met haar roep om gerechtigheid en zorg voor de armen, een potentiële bedreiging vormt voor de kerk, krijgt Franciscus goedkeuring van de paus. Innocentius erkende wijselijk het potentieel van deze haveloze bende Italianen en zag in dat ze een krachtig instrument konden worden als ze in dienst van het pausdom werden gesteld.

De minderbroeders krijgen veel aanhang. Niet alleen dierendag en de kerststal hebben we aan Franciscus te danken,  maar vooral de herbezinning op het wezen van de kerk: de aandacht voor de verschopten, de weduwe, de wees. De missie wordt verwoord in de laatste strofe van het Zonnelied: Laudate et benedicete mi signore, et rengratiate et serviateli cun grande humilitate –  Prijs en zegen mijn Heer, en dank en dien Hem in grote nederigheid.

Gerelateerde artikelen