A.D. 1500

Het is vroeg in de morgen. De eerste les in een nieuwe reeks van Kerkgeschiedenis aan studenten uit Zuid-Oost Azië staat op het programma. De moderne tijd is het thema en als eerste slide laat ik het zelfportret van Albrecht Dürer zien. Even blijft het stil. Na een minuutje steekt een Thaise student zijn vinger op: Adjaan, dit is je reinste blasfemie!

Veel treffender kan de moderne tijd niet weergegeven worden dan dit schilderij. We zien Dürer als ware hij Christus, met dezelfde blik en de scheppende hand van een kunstenaar. De tekst op het schilderij geeft de datum weer:  Anno Domini – in het jaar van de Heer – 1500. Of is het Albrecht Dürer 1500? En dat het een zelfportret is, staat aan de andere zijde beschreven: “Ik, Albrecht Dürer uit Neurenberg, schilderde mijzelf in kleur,  28 jaar oud.” 28 Jaar, volgens de christelijke traditie het begin van Christus’ optreden.

Eén van de belangrijkste kenmerken van de moderne tijd is de wending naar het subject. De mens, het individu, komt centraal te staan. Het is niet meer de kerk of de traditie aan wie alles onderworpen is. Nee, de mens in zijn volle glorie wordt de spil waar alles om draait.

Albrecht Dürer (1471 -1528), geboren in Neurenberg, was opgeleid door zijn vader als goudsmid. Later maakt hij kennis met de schilder- en prentkunst en reist hij veelvuldig naar Italië. Het is de tijd van de Renaissance. Dürer is ambitieus en zeer talentvol. Hij maakt de vernieuwingen die hij ziet in Italië zich eigen, hij creëert  talrijke gravures en houtsnedes  en hij ontwikkelt een visie op de ideale proporties van het menselijk lichaam.In dezelfde tijd maakt Michelangelo zijn bekende David. De volmaakte mens, gebeeldhouwd als ware hij een Romeinse god. Dürer lijkt nog een stapje verder te gaan in zijn zelfportret. Niet alleen worden Bijbelse figuren volmaakt – goddelijk – afgebeeld, maar hij ziet zichzelf als god. Hijzelf is de schepper.

Het is die insinuatie die afkeer oproept bij mijn Thaise student, maar het betekent niet dat Dürer  daarom met de kerk en het geloof breekt. De nadruk op het individu impliceert niet een breuk met de kerk. Integendeel, Dürer was zeer betrokken op het religieuze leven en zijn gedachten strookten nauw met die van de opkomende Reformatie. Hij was zeer bekend met hervormers als Erasmus, Melanchthon en Zwingli en hij toonde grote sympathie voor de ideeën van Luther.
Het is onbekend of Dürer zich daadwerkelijk bekeerd heeft tot het protestantisme, maar zijn kunst en zijn mensvisie weerspiegelen de tijd waarin hij leefde. Een tijd die rijp gemaakt was voor grote omwentelingen in de kerk. Niet de traditie of de kerk komt centraal te staan, maar het individu die zelf het Woord kan lezen, die onbemiddeld door de kerk vergeving kan vragen en die zelf verantwoordelijkheid draagt voor zijn eigen leven. Een tijd die niet begonnen is in 1500, maar al eeuwen sluimerde. Daarover in een volgend blog meer.

Afbeelding: Zelfportret Albrecht Dürer (1500)

Gerelateerde artikelen