De zingende zwaan

Gepubliceerdop jul 6, 2022

“Eerst hebben ze voor de gans strikken gespannen. De gans, een mak dier, een tamme vogel, maar geen hoogvlieger, is er niet in geslaagd hun strikken te verbreken. Maar andere vogels, die door Gods genade en hun bouw wel hoog kunnen vliegen, zullen hun hinderlagen vernietigen”

Het zijn de woorden van Johannes Hus vanuit de gevangenis in 1415. De invloedrijke leraar en priester Hus – zijn naam betekent ‘gans’ in het Boheems – wordt niet veel later met een papieren kettermijter op zijn hoofd verbrand in Praag. Zijn aanklachten tegen de wantoestanden in de kerk moet hij uiteindelijk met de dood bekopen.

Aanklachten die niet op zichzelf stonden. Al in de 14e eeuw werd er in vele toonaarden kritiek geuit op de katholieke kerk. De grote Engelse schrijver Geoffrey Chaucer schilderde in woorden de kerk als een mengeling van oprechte priesters en hypocriete wereldse monniken. Volgens de mysticus meester Eckhart kon God ervaren worden buiten de kerk en de Nederlander Geert Groote prees de deugden van een sobere levensstijl tegenover de misbruiken en wantoestanden van de geestelijkheid.
De grootste criticus was echter John Wycliffe. Hij stelde al dat de bijbel de enige bron voor de christelijke leerstellingen is, en niet de traditie of de paus. Hij vertaalde de bijbel in de volkstaal en hekelde het idee dat het brood en de wijn daadwerkelijk transformeerden in Christus’ lichaam en bloed tijdens de Eucharistie. Ook schreef hij over misbruikpraktijken in de kerk, corruptie en de uitbuiting van leken.

Het zijn de geschriften van deze Wycliffe die begin 15e eeuw de voedingsbodem vormen voor de hervormingsbeweging die Hus voorstaat. De kerk moest terug naar de basis, naar de eenvoud en de liefde.
De beweging die Hus heeft aangejaagd, dooft niet op de brandstapel. Ondanks vele vervolgingen blijven de zogeheten Hussieten verzet plegen en worden zij  in de 16e eeuw navolgers van Luther.
De bloedige 30-jarige godsdienstoorlog in de 17e eeuw maakt echter een einde aan de protestantse aspiraties van de Tjechen. De Habsburgers nemen het gebied in en dwingen het katholieke geloof af. De kerk wordt geassocieerd met onderdrukking. Het is één van de redenen waarom Tjechië vandaag de dag misschien wel de meest geseculariseerde staat van Europa is.

De woorden van Hus uit de gevangenis zijn bekend geworden door Luther. Het is zeer goed mogelijk dat Luther zelf de connectie heeft gemaakt tussen de gans en de zwaan. Het familiewapen van de familie Luther had namelijk ook een zwaan. Om aan te tonen dat zijn beweging al geprofeteerd was door die grote Praagse hervormer, schrijft Luther in 1531: Hus heeft over mij voorspeld: gij zult een gans braden, maar over honderd jaar zult gij een zwaan horen zingen, die zult gij moeten verdragen.

De geschiedenis bewijst Luthers gelijk, mede geholpen door de uitvinding van de boekdrukkunst en het momentum van de 16e eeuw. Tot op de dag van vandaag siert de zwaan de torenspitsen van de Lutherse kerken en zingt de kerk met wijlen Willem Barnhard mee:

En Luther zingt er als een zwaan
en Bach, de grote Bach,
die mag de maat der englen slaan
de lieve lange dag

(Gez.265:18 LvdK)

Afbeelding: Zwaan op de Lutherse kerk in Kampen