Propaganda

Gepubliceerdop aug 29, 2022

Hoe krijg je een grote groep mensen mee in jouw visie op de werkelijkheid. Het is niet alleen een vraag die vandaag de dag gesteld wordt door opiniemakers, politici en influencers. Propaganda blijkt al eeuwenoud te zijn en religie leent zich bij uitstek om groepen tegenover elkaar te zetten.

In een tijd waarin de meerderheid van de bevolking nog niet kan lezen en schrijven, worden de meningen bespeeld door verhalen, liederen én kunst.
Tijdens de Reformatie worden kosten noch moeite gespaard om de ander – katholiek of protestant – in een kwaad daglicht te stellen. Het doel was uiteraard om de andere religie als duivels te bestempelen. Bekend zijn spotprenten waarin de paus als antichrist wordt afgeschilderd of een schilderij waarop de paus stiekem een monnik bespiedt die een vrouw onkuis betast. Ook de protestanten moesten het ontgelden op spotprenten van katholieke zijde: Luther die als zevenkoppig monster wordt afgebeeld of als doedelzak waarop de duivel speelt.

Subtieler zijn de schilderijen die ogenschijnlijk geen spotprenten zijn, maar wel een duidelijke religieuze voorkeur weergeven. In het Rijksmuseum in Amsterdam hangt de Zielenvisserij van Adriaen Pieterszoon van de Venne uit 1614. De aanleiding voor dit schilderij is de uitspraak van Jezus: “Kom, volg mij, ik zal van jullie vissers van mensen maken” (Mat.4:19). In het midden van het schilderij zien we een brede rivier. Aan beide oevers staat een groot aantal mensen en in de rivier varen roeibootjes. De geestelijken in de bootjes proberen  dobberende mensen te vangen in hun netten. Het schilderij lijkt in eerste instantie een allegorie op de strijd tussen de protestanten en de katholieken ten tijde van de 80-jarige oorlog. Maar als je verder kijkt, zie je dat aan de protestantse zijde de zon schijnt en de bomen blad dragen. De katholieke oever daarentegen is donker en de bomen zijn kaal. Een gebochelde oude vrouw onder een dode boom stelt de ‘ware katholiek’ voor. Het is een schilderij dat zich leent voor een spelletje ‘zoek de verschillen’. Die verschillen blijken vervolgens zeer in het voordeel van de protestanten (en de Oranjes) uit te pakken.

Een ander voorbeeld van typisch protestantse kunst is Hans Holbeins Allegorie van het Oude en het Nieuwe Testament. In plaats van het Oude Testament te presenteren als een voorafschaduwing van het Nieuwe, toont hij de twee testamenten als tegenstellingen om de verschillen tussen de oude (Rooms-Katholieke) en nieuwe (Lutherse) leer te onderstrepen. De Rooms-Katholieke wereld vertegenwoordigt het Oude Testament met haar nadruk op het doen van werken (Mozes die de wet ontvangt op de berg Sinaï). Dit staat tegenover de genade (gratia) die Maria ten deel valt aan de rechterzijde. De protestantse leer dat verlossing alleen mogelijk is door geloof en genade wordt in dit schilderij visueel gepredikt.

Het is die polarisatie, het zijn die tegenstellingen tussen goed en kwaad, die de wereld minder kleurrijk maken. Of het nu de verschillen zijn tussen katholieken en protestanten die benadrukt worden, of tussen Anglicanen en Puriteinen, Calvinisten en Anabaptisten, christenen en moslims, Russisch-Orthodoxen en Oekraïens-Orthodoxen ,…, religieuze propaganda is ten diepste gewelddadig.

Afbeelding: Hans Holbein de Jongere,  Allegorie van het Oude en het Nieuwe Testament, ca 1530 (National Gallery of Scotland).

Bron: https://images.fineartamerica.com/images/artworkimages/mediumlarge/2/an-allegory-of-the-old-and-new-testaments-1530-hans-holbein-the-younger.jpg