De kerken van de Vikingen

Gepubliceerdop sep 16, 2022

De liefhebbers van de serie Vikings, te zien op Netflix, krijgen een inkijkje in de religieuze cultuur van de oude Germanen in het noorden van Europa. Goden als Odin, Freia en Thor worden bij regelmaat aangeroepen en offers worden gebracht. Ook de visie op het hiernamaals komt in de serie duidelijk naar voren. Waar christenen verlossing en de eeuwigheid kunnen verkrijgen door geloof in Jezus Messias, daar is het Walhalla voor de oude Vikingen weggelegd voor degenen die sterven op het strijdtoneel.
Het heeft lang geduurd voordat het noorden van Europa gekerstend werd. De eerste Deense koning die gedoopt wordt is Harald Blauwtand aan het einde van de 10e eeuw, maar de Germaanse godenverhalen worden nog een lange tijd verteld en het zal nog eeuwen duren voordat het vuur van het paganisme dooft in Scandinavië.

De oude Noorse mythologie kennen we hoofdzakelijk vanuit de Proza en Poëtische Edda uit de 13e eeuw. In de vikingkolonie IJsland schreef Snorri Sturluson de godenverhalen op, waardoor we vandaag de dag een beter beeld hebben van de religie en het waardenstelsel van de oude Germanen. Niet alleen blijkt dat het een natuurreligie is, waar het recht van de sterke telt en waar de goden wel-gestemd moeten worden, maar tegelijkertijd is het mens- en wereldbeeld van de Vikingen ook verrassend modern. Gelijkheid binnen stamverband werd gepropageerd wat tot uiting kwam in een vorm van democratie waarin iedereen meetelt. De vrouw had meer rechten dan in menig andere cultuur en ze vocht zelfs mee op het strijdtoneel. Bovenal is de hang naar (individuele) vrijheid wel bekend en vestigden vrije Vikingen zich in nieuwe ontdekte gebieden als IJsland.

Het is misschien wel daarom dat het protestantisme enkele eeuwen later zo aansloeg bij de Scandinaviërs. Een kerk waar het priesterschap van alle gelovigen telt, waar de gemeente het hoogste gezag heeft en waar Luthers traktaat ‘Over de vrijheid van een christen’ als leidraad geldt. De protestantse christen is aan niemand onderworpen en tegelijkertijd dienstbaar aan allen. Het zou het motto van de pagane Vikingen kunnen zijn.

De eerste kerken die gebouwd worden in Scandinavië hadden een geheel eigen bouwstijl. In de eerste eeuwen van het christendom worden in Noorwegen zeker 1000 staafkerken gebouwd. De  kerken worden zo genoemd omdat ze zijn opgebouwd uit houten palen (staven) met verbindende muurplanken (staafmuren). Daarbij zijn er geen spijkers of lijm gebruikt. Het zijn technieken die stammen uit de oude traditie van de scheepsbouw van de Vikingen.
Niet alleen grijpt de bouwstijl terug op oude tradities, ook de decoraties in deze kerken zijn een bijzondere combinatie van christelijke motieven en heidense mythische figuren en draken.

In de oude staafkerk van Hegge uit de 13e eeuw is zo’n mythisch figuur nog zichtbaar aan een staaf. Zeer waarschijnlijk is hier Odin geportretteerd die zijn tong uitsteekt. Odin, de Germaanse oppergod die zijn ene oog geofferd had voor het verkrijgen van wijsheid en die was gehangen aan de levensboom, de Yggdrasil, zag dat zijn rol in Scandinavië was uitgespeeld. Hij is vervangen door een Ander die ook gehangen was aan een stuk hout, de goddelijke wijsheid zelve.

Beeld: masker (mogelijk van Odin) op een staaf in de staafkerk van Hegge (Noorwegen) – Bron